پیشینه تاریخی

در سالنامه ای که در سال ۱۳۳۹ شمسی از طرف اداره فرهنگ لنجان علیا ( مبارکه) منتشر گردیده درباره‌ تاریخ بنای مبارکه چنین آمده است . بنای این قصبه در عهد شاه عباس شروع شده و از بانوان صفویه مریم بیگم عمه شاه عباس در آبادی آن کوشیده و دیگر از بانوان نیز در تعمیر آن ذی مدخل بوده اند در ابتدا نام آن امین آباد بوده مبارک نام غلام مریم بیگم زوجه احمد خان گیلانی چون مامور آبادی بانوی خود گردید استخاره از قرآن نمودآیه ( من شاطی الواد الایمن فی البقعه المبارکه ) آمده از این روی مبارکه نام نهاده شد .

کتیبه تختگاه ( دوره شاه آبادی ) بارچان حاکی ازآن است که شاهان صفوی از منطقه برای شکار و اقامت استفاده می نموده اند . این منطقه در زمان شاه صفی ( ششمین پادشاه صفوی ) شکارگاه بوده و قنات و قلعه ای بنام ” قلعه شکار” ( صفی آباد ) در آن احداث شده که اولین اثر انسانی بازمانده در آن است . آثار این قلعه تا چندین سال پیش وجود داشته و پیرمردان محلی از قول پدرشان ذکر می کنند که حدود ۱۳۹ سال پیش ، ستونهای سنگی قلعه مذکور برای ساختن حمامی بکار رفته است و بنام حمام نو هنوز باقی است و واجد ارزش نگاهداری می باشد . آسیاب مبارکه نیز دارای قدمت است.

مبارکه در گذشته دارای قلعه های مشهوردیگری همچون قلعه ابراهیم آباد ، قلعه شاهزاده ، قلعه جنت آباد ، قلعه باقر آباد ، قلعه علی آباد ، قلعه نقی آباد، قلعه کمال آباد و مزرعه نصیر آباد بوده که متاسفانه بعد از سلطه افغانها بر اصفهان بر اثر هجوم آنان تخریب گشته و فقط قلعه سلیمان آباد باقی مانده که دارای برج و با روی محکمی بوده و امکان حمله افغانها به آن وجود نداشته است.

مبارکه به علت سرسبزی و خرمی و وجود چشمه سارهایی در اطرافش ییلاق عشایر بوده و در دوره قاجاریه بالا خص در طی حاکمیت ظل السلطان بر اصفهان مورد توجه بوده است . زندان ظل السلطان در اکبر آباد یکی از عناصر تاریخی بشمار می آید.

بطور کلی آثار باقی مانده در منطقه علیرغم وجود قلعه های متعدد نوشته بر سنگ قبر امامزاده هاآسیابها و دیگر آثار به زمان های دور مرتبط نمی شود ولی وجود طبیعت سرشار از زیبایی ولطافت زاینده رود نشانه سابقه بسیار طولانی منطقه است و پیدایش مزارع و آبادیها و مکان های جمعیتی همزمان با قدمت طبیعت منطقه می تواند باشد .

سایر مناطق تاریخی

دیزیچه: به معنای دز ، دژ و قلعه می باشد . از آثار تاریخی آن وجود امامزاده هایی به نامهای شاهزاده سلیمان و محمد ( ع ) است .

طالخونچه : بافت تاریخی معماری شهر طالخونچه نشان از استقرار و شهرنشینی قبل از اسلام را دارد .در دوره سلجوقیان به دنبال فعالیت اسماعیلیه در قزوین و طالقان و لنجانات اصفهان و فعالیت آنها در این محل نام طالقان کوچک(طالقانچه) برای آن انتخاب گردید و پس از انقراض فرقه اسماعیلیه به دست هلاکوخان مغول و کشتار خونین مراکز اسماعیلیه ،طالقانچه به طالقان خونی یا طالخونی و طالخونچه مسمی شد.

مسجد خیبر ،مسجد الرضا،مسجد قائم،مسجدامام علی(ع)،قلعه بالا ،قلعه یاور،پل حاجی،پل مرده شوی خانه همگی به سبک و سیاق دوره صفویه ساخته شده است. قالی بافی،چاقو سازی و ساخت گیوه های معروف اصفهانی از مشاغل این محل است. ثعالبی در کتاب یتمه الدهر می نویسد:طلقان که صاحب(بن عباد) را بدان نسبت داده اند از قرای معروف اصفهان است .

آدرگان : اسمی است کهن که نشانه قدمت مکان مذکور است . این نام ترکیبی است از آذر و پسوند ” پسوند گان ” یعنی جایی که آتش درآن همواره فروزان و فراوان است

کرکوند : به معنای صاحب مرغ و ماکیان می باشد و دارای امامزاده ای بنام حلیمه خاتون است .

نهچیر : دارای قلعه تاریخی ثبت شده آثار باستانی است و متعلق است به دوره قاجاریه . این قلعه خود از شش قلعه کوچکتر تشکیل می شده و مشابه قلاع فئودالی است با برج و باروی محکم و حیاطهای میان خلوت ، اتاق های تو در تو ، بسترها ، ارسی ها ، دالانها ،هشتی های ورودی و بادگیر که بعضا به کمک آیینه کاری ، نقاشی ، تذهیب و گچبریها تز ئین شده اند .

قلعه های موجود دردو روستای حسن آباد قلعه بزی و قلعه میرزا زمان نیز از جمله قلعه های تاریخی بشمار می آیند . دو قلعه نیز در شرق و غرب محله قهنویه است . این قلعه ها حداکثر به حدود یک قرن ونیم قبل مربوط می شوند ولی از لحاظ شناخت معماری محلی و فضاهای مسکونی می توانند واجد اهمیت باشد .

قلعه بزی یا قلعه خان لنجان : این قلعه در نزدیکی خولنجان واقع شده است و در محدوده روستای حسن آباد مبارکه قرار دارد . این قلعه از نظر شرایط فیزیکی ، جغرافیائی شباهت بسیار به قلعه آتشگاه در ماربین دارد . قلعه به راههای مجاور رودخانه و دشتهای سرسبز اطراف اشراف داشته و دارای هسته مرکزی وسیع با بخشهای کوچکتری در نقاط بلندتر و سوق الجیشی بوده ، دیوارهای بیرونی آن از سنگ و گل و در بعضی قسمتها از سنگ و ساروج ساخته شده و دیوارهای درونی بغضا با گچ و ساروج صقیلی شده است.

بر اساس تحقیقات بعمل آمده اصل بنا متعلق به دوره ساسانی و قبل از اسلام است که در دوره های بعدی بالاخص سلجوقیان تعمیراتی درآن بوجودآمده و مدتها در اختیار فداییان اسماعیلی بوده است و در نبرد بین اسماعیلیان و سلجوقیان بخشهایی از آن تخریب گردیده است .

ابن حوقل ( قرن چهارم ) می نویسد فاصله شهر خان لنجان تا اصفهان ۹ فرسخ بوده و شهری است کوچک و فراخ نعمت و پر برکت و ناحیه روستایی دارد . در این محل آبهای گوارا و درختان بسیار و شفتالوی خوب و لذیذ وجود دارد و در اینجا قلعه بزرگی است که گنجینه امرای آن روستا بوده و مشرف بر خان لنجان و نواحی آن تا نزدیکی اصفهان است .

در ارتباط با خان لنجان مورخین بسیارمطالب گفته اند ولی علیرغم قدمت تاریخی خولنجان امروزه آثار قابل استنادی بجز قلعه بزی و قلعه یا کاروانسرایی متروکه ، معروف به قلعه قدیم که درآن کشت وکار می شد و مسجد جامع و سنگ قبری به تاریخ ۵۶۸ هجری قمری چیز دیگری در آن باقی نیست .